समाज

'स्वातंत्र्याचे भय' रविंद्र झेंडे ११ नोव्हेंबर २०२६

स्वातंत्र्य मिळणं आणि खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र होणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आपण आज आधुनिक, सुशिक्षित आणि प्रगत समाजात राहतो, असं अभिमानाने सांगतो. मुंबईसारख्या महानगरात तर जात दिसत नाही, असा अनेकांचा अनुभव असतो. पण खरंच जात संपली आहे का, की तिने फक्त आपलं रूप बदललं आहे? लग्न ठरवताना जातीचा आग्रह, सोशल मीडियावर जातीच्या नावाने होणारं ट्रोलिंग, निवडणुकीत जात पाहून दिली जाणारी मतं आणि जातीच्या संघट…

बहीण-भाऊ नाते: रक्षाबंधन व भाऊबीजेचे बदलते सामाजिक परिप्रेक्ष्य प्रा. सचिन गरुड १० नोव्हेंबर २०२६

रक्षाबंधन आणि भाऊबीज म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर येतो तो राखीचा धागा, ओवाळणी, भेटवस्तू आणि भाऊ-बहिणीमधलं प्रेम. पण या सणांकडे आपण कधी चिकित्सक नजरेने पाहिलं आहे का? बहिणीचं रक्षण करण्याची जबाबदारी नेहमी भावाचीच का असते? स्त्रीला कायम पुरुषाच्या संरक्षणाची गरज असणारी म्हणून का पाहिलं जातं? या परंपरांमागे जात, धर्म, पुरुषसत्ता आणि स्त्रीच्या स्वातंत्र्याशी जोडलेला मोठा सामाजिक इतिहास आहे. प्रा. सचि…

Development at Whose Cost? Revisiting the Sardar Sarovar Project Justice (Retd.) Anjana Prakash २८ ऑक्टोबर २०२६

The Sardar Sarovar Project on the Narmada River has long been at the centre of debates around development, displacement and the rights of affected communities. Published in May 2026, the report Social, Environmental & Economic Reappraisal by an independent People’s Commission, chaired by retired Justice Anjana Prakash, with Enakshi Ganguly and Dr Gorky Chakravarty as members, examines the projec…

वचनबद्ध संबंध : प्रौढ एकल व्यक्तींच्या एकटेपणावरील उपाय डॉ. हेमंत देवस्थळी २१ ऑक्टोबर २०२६

लग्न किंवा लिव्ह-इनच्या पलीकडे जाऊन, प्रौढ एकल व्यक्तींच्या एकटेपणावर उपाय ठरू शकणारा आणखी एक पर्याय म्हणजे ‘वचनबद्ध संबंध’. डॉ. हेमंत देवस्थळी यांनी या लेखात या वेगळ्या संकल्पनेची मांडणी केली आहे. आपापलं स्वतंत्र आयुष्य जगत एकमेकांना भावनिक आधार देणं, मैत्री आणि एकनिष्ठतेतून नातं जपणं, हा या संकल्पनेचा गाभा आहे. मात्र अशा नात्यांकडे कुटुंब आणि समाज कसं पाहतो, यासोबतच कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि सामाज…

NEET-UG 2026 आंदोलन: यश आणि संरचनात्मक असमानतेचे समाजशास्त्रीय विश्लेषण संजना भिंगारे २१ ऑक्टोबर २०२६

एखाद्या आंदोलनाला यश मिळतं, तर दुसऱ्या आंदोलनाचे प्रश्न तसेच का राहतात? आंदोलनात सहभागी होणाऱ्या लोकांची संख्या आणि त्यांच्या मागण्यांची तीव्रता यापलीकडेही बरंच काही महत्त्वाचं असतं. संजना भिंगारे यांनी ‘NEET-UG 2026 आंदोलन: यश आणि संरचनात्मक असमानतेचे समाजशास्त्रीय विश्लेषण’ या लेखात नीट-यूजी परीक्षेतील अनियमिततेविरोधातील आंदोलनाची मणिपूरमधील वांशिक हिंसाचाराविरोधातील आणि केन-बेतवा नदीजोड प्रकल्प…

सरकारी निर्णयांमध्ये लोंबकाळणारे जेन झी ऋत्विक व्यास २१ ऑक्टोबर २०२६

सरकारी योजनांमधून मिळणारे पैसे, बेरोजगारीचा प्रश्न, शिक्षणाची अवस्था आणि तरुणांच्या आयुष्यावर परिणाम करणारे सत्ताधाऱ्यांचे निर्णय यांचा एकमेकांशी नेमका काय संबंध आहे? ऋत्विक व्यास यांनी आपल्या ‘सरकारी निर्णयांमध्ये लोंबकाळणारे जेन झी’ या लेखात ‘कुठे-आहे-लक्ष्मी?.mp4’ या स्वतः लिहिलेल्या नाटकाच्या संदर्भातून हा प्रश्न मांडला आहे. सरकारी योजनांचं आमिष, रोजगाराच्या संधींचा अभाव आणि गरिबीच्या परिस्थित…

धर्म, राजकारण आणि माझे प्रश्न आर्यन सोनावणे २१ ऑक्टोबर २०२६

धर्म, जात आणि राजकारण या विषयांवर प्रश्न विचारणं किंवा वेगळं मत मांडणं आज किती सोपं आहे? एखाद्या विचाराशी असहमत असलं की लगेच त्याला राजकीय पक्षाचा समर्थक किंवा विरोधक ठरवलं जातं. अशा वातावरणात वाढणाऱ्या नव्या पिढीला धर्म, श्रद्धा, अंधश्रद्धा आणि स्वतःच्या विचारस्वातंत्र्याबद्दल काय वाटतं? धर्माच्या नावावर होणारं राजकारण, समाजात वाढत चाललेली धार्मिक तेढ आणि प्रश्न विचारणाऱ्यांवर लावले जाणारे शिक्के…

घरापासून लांब राहताना… भक्ती ज्योती राजेंद् २१ ऑक्टोबर २०२६

घरापासून पहिल्यांदाच लांब राहताना मनात भीती, घरच्यांची आठवण आणि स्वतःला नव्याने शोधण्याचा प्रवास सुरू होतो. नवीन माणसं, नवीन जागा, स्वतःच्या जबाबदाऱ्या आणि रोजचे छोटे-मोठे निर्णय आपल्याला नकळत घडवत असतात. भक्ती ज्योती राजेंद्र हिने तिच्या फेलोशिपच्या निमित्ताने घरापासून दूर राहताना आलेले अनुभव, सुरुवातीची हुरहूर आणि हळूहळू वाढत गेलेला आत्मविश्वास या लेखातून मांडला आहे. घरापासून लांब राहणं म्हणजे फ…

My Grandfather, Appa Mrunmayi Khedkar १८ सप्टेंबर २०२६

What does it really mean to be close to someone? Is it about spending time together, having long conversations, or simply sharing memories? In this article, Mrunmayi Khedkar writes about her relationship with her grandfather and the small moments that brought them closer. Appa was a village leader, a peacemaker, a family man and a mentor to many people. Through her memories of him, Mrunmayi reflec…

महत्त्वाचे दुवे